Spelen vanut verbeelding

Spelen is de kunst


Kunst om de Levenskunst

Schimmenspel 

Schimmenspel is bekend door het Indonesische spel met wajangpoppen en het zelf spelen met schaduwen van handen. Ook Europa kende het schimmenspel; de bakermat hiervan ligt in Turkije, rond het jaar 1500. De Fransman Rodolphe Salis heeft eind vorige eeuw in zijn cabaret Le Chat Noir te Parijs, het schimmenspel met ingewikkelde machines tot een groots theater gemaakt.

Schimmenspel kan danig ingewikkeld zijn in het theater, hier gaat het vooral om het suggereren met eenvoudige middelen. Creëer er werelden mee, die nauwelijks met spelers zijn te realiseren.
Het magische is met eenvoudig materiaal op te roepen, alleen de silhouetten zijn immers zichtbaar. Het gaat hier niet om de speltechniek, maar om het voor ogen toveren van elkaar van niet bestaande werelden door suggestief lichaam en voorwerpen te bewegen.

Met enkele lichtbronnen (looplampen, schemerlampen, diaprojector) en enkele grote lakens kun je al van start, als ze zelf de schimmen zijn. In vier hoeken van de ruimte kunnen zo vier groepen tegelijkertijd experimenteren.

Allerlei voorwerpen worden dichtbij het doek en verder weg bewogen in verschillende ritmes, met verschillende geluiden en in verschillende combinaties met elkaar. De twee achter het doek experimenteren, de rest van het subgroepje kijkt naar het spel en vertellen hun associaties. 

Figuren schimmenspel

Dierenschimmen uit fabels vormen een dankbaar onderwerp, maar ook sprookjesfiguren. Je tekent ze zelf of zoekt afbeeldingen met sprekende contouren. Je kunt al dan niet het originele verhaal naspelen of dit als achtergrondinformatie gebruiken voor een eigen improvisatie. Zo kun je in dialoog met elkaar commentaar geven op de samenleving, bepaalde mensen of gewoontes. 

De vos was de wereld rondgereisd en had veel vreemde snuiters binnen en buiten zijn eigen familie ontdekt: sinterklaas, de kerstman, de paashaas, de vliegende schildpad en Anansi. Wereldwijd had hij een web geweven tussen hen. Tot in het ochtendgloren gingen de verhalen rond in het bos, ze raakten enigszins gemixt en dat was verwarrend maar eigenlijk ook wel heel leuk.

 

Voorbereiding

Zelf poppen ontwerpen.

Bij beeldend kunnen de jongeren een eigen schim maken. In stevig karton snijden ze lijnen uit om bijvoorbeeld kleding te suggereren, en op satéstokjes maken ze de figuren vast. Als ze decor en grote attributen willen gebruiken, kunnen ze deze op diaformaat uitvoeren. De afstand tot de lichtbron kan ze tot de gewenste afmeting vergroten of verkleinen. Ook hier geldt weer dat het om het oproepen van verbeelding gaat. Maak duidelijk aan de jongeren als je erna wilt vervolgen met het verbeteren van de speltechniek of het samenspelen. Ze willen weten waar ze aan toe zijn: de verbeelding en het experiment of de perfectie van inspelen op elkaar en mooie vormgeving.

Docent en/of jongeren gaan op zoek naar figuren die in hun contouren sprekend zijn. Stripfiguren, cartoons, spotprenten en dierfiguren lenen zich er gemakkelijk voor, maar wie weet ontwerp je ze zelf. Ze kunnen 'losse' figuren van karton maken of van tevoren een verhaal kiezen en daar de figuren speciaal voor uitwerken. Als een schim één en liefst enkele scharnierpunten heeft, is actie beter te suggereren. Iedere schim heeft één (aan de romp) of meer satéstokjes (ook aan de armen) waarmee je de schim manipuleert en beweegt.

Zelf decors ontwerpen

Zo tekenen ze op doorschijnend papier kleine decortjes die je in een diaraam klemt. Met behulp van een diaprojector kun je zo in verschillende omgevingen spelen.

Schimmentheatertjes

Eenvoudige kleine schimmentheaters zijn als volgt in vijf minuten gemaakt. Je draait een tafel ondersteboven en plaatsen die op een andere tafel. Je neemt een eenpersoons laken en een nietmachine. Je niet beide korte zijden om een tafelpoot zo strak mogelijk vast. De brede zijde hangt 10 cm. dubbel aan de bovenkant en de rest trek je onder het tafelblad strak. Met verlengsnoeren hangt er in iedere tafel een schemerlamp.
Jongeren kunnen op deze manier in subgroepen tegelijkertijd spelen.

Meer dan verbeelding?

Indien het spel hen boeit zijn er vervolglessen waarin ze de vondsten verfijnen om voor anderen een kleine presentatie te spelen en met hen op kenmerken te bespreken. Daarvoor is er speltraining en herhaling nodig.
Vanuit de verbeelding die de schimmen oproepen, experimenteren spelers met materialen en schimmen, zodat verschillende werelden ontstaan en korte avonturen zich er afspelen. Vervolgens oefenen ze de technische mogelijkheden en stemmen ze onderling het samenspel af. Laat jongeren oefenen met: opkomen, afgaan, elkaar ontmoeten van de schimmen, met en zonder muzikale ondersteuning en/of lichteffecten.

De schimmentheaters krijgen een officiëler karakter als je raamwerken met standaards timmert en laken of patroontekenpapier strak eromheen spant. 

Nabespreking: Welke mogelijkheden hebben jullie ontdekt wat kan er nog meer?

Zelfevaluatie van de begeleider

Hoeveel tijd zijn alle jongeren actief erbij betrokken?
Welke jongeren zijn waardoor inventief in hun ideeën?
Bleef de aandacht op de verbeelding gericht?
Hoe heb je dit gestimuleerd?

Levend schimmenspel

Verduisteringsmogelijkheden, lichtbronnen en oude lakens zijn een eerste vereiste. Denk eraan dat schemerige verduistering vaak meer sfeer verhogend is dan totale verduistering. Vervolgens kan ieder experimenteren. En altijd is er de keuze van improviseren of bespelen van een bestaand verhaal.

Al doende ontdek je het best de rijke mogelijkheden van het schimmenspel: wat zijn de effecten van 'en face' en 'en profil' werken, van dichtbij en veraf van de lichtbron; van lichtvariaties in kleur, van hulpstukken die allerlei attributen kunnen suggereren, van kostuums, van handfiguren, van combinaties van lijven, of van lichaam en attributen.

Voorbereiding

Organiseer verschillende schimmendoeken en lichtbronnen, zodat vier of vijf subgroepen tegelijk aan het werk kunnen (in de vier hoeken en een groep in het midden). Doordenk van tevoren de problemen die je ziet aankomen en vraag eventueel om adviezen.

Meer dan verbeelding?

Indien het spel hen boeit zijn er vervolglessen waarin ze de vondsten verfijnen om voor anderen een kleine presentatie te spelen en met hen op kenmerken te bespreken. Daarvoor is er speltraining en herhaling nodig.
Vanuit de verbeelding die de schimmen oproepen, experimenteren ze de eerste les.  In de vervolglessen ontstaat er samenspel, en verfijnen ze de improvisatie tot een kleine presentatie voor anderen om met hen het spel te bespreken op kenmerken.

Nabespreking: Welke mogelijkheden hebben jullie ontdekt wat kan er nog meer?

Zelfevaluatie van de begeleider

Hoeveel tijd zijn alle jongeren actief erbij betrokken ?
Welke jongeren zijn waardoor inventief in hun ideeën?
Bleef de aandacht op de verbeelding gericht?
Hoe heb je dit gestimuleerd?